“Waarom voel ik me altijd anders dan anderen?” is een vraag die wij in onze praktijk en trainingscentrum veel terug horen.
Voor mensen met ADHD (maar ook met AuDHD) is dit geen oppervlakkige gedachte, het voelt vaak dieper. Hardnekkiger.
Alsof er ergens van binnen een fundamenteel gevoel leeft van:
Ik pas niet echt in deze wereld zoals anderen dat lijken te doen.
Niet volledig mee kunnen komen, jezelf steeds vergelijken. Het gevoel hebben dat anderen vanzelf begrijpen hoe het leven werkt,
terwijl jij constant moet compenseren, nadenken of jezelf corrigeren. Misschien herken je dat gevoel al vanaf jonge leeftijd en dat is niet zo vreemd..
ADHD en jarenlang “anders” zijn
Kinderen met ADHD ontvangen gemiddeld veel meer negatieve correcties dan leeftijdsgenoten zonder ADHD. Dat zijn opmerkingen zoals:
- “Let nou eens op.”
- “Waarom doe je zo druk?”
- “Je moet beter je best doen.”
- “Waarom vergeet jij dit altijd?”
- “Doe eens normaal.”
En als je als kind kind jarenlang ervaart dat je anders reageert, meer moeite hebt met concentratie, sneller overprikkeld raakt, impulsiever reageert, emoties heftiger ervaart, of vaker moet worden gecorrigeerd, kan langzaam een diep gevoel ontstaan van:
Er klopt iets niet aan mij.
ADHD-onderzoeker Russell Barkley beschrijft ADHD niet alleen als een aandachtstekort, maar vooral als een probleem van zelfregulatie en executieve functies.
Daardoor lopen veel kinderen en volwassenen met ADHD niet alleen praktisch vast, maar krijgen zij vaak ook negatieve ervaringen rondom school, relaties, werk en zelfbeeld. En juist dát heeft impact. Op je gedrag en op je identiteit.
Wat is het schema sociaal isolement/vervreemding?
Binnen de schematherapie (Schema Focused Therapy of SFT) zijn schema’s hardnekkige patronen van denken, voelen en reageren die vaak al vroeg in het leven ontstaan. Het schema sociaal isolement/vervreemding gaat over een diep gevoel van: anders zijn, er niet echt bij horen, of fundamenteel afwijken van anderen.
Mensen met dit schema ervaren vaak: dat anderen “normaler” lijken, dat zij zichzelf moeten aanpassen om geaccepteerd te worden, of dat niemand hen écht begrijpt. Sommigen voelen zich sociaal buitengesloten. Anderen functioneren juist sociaal goed aan de buitenkant, maar ervaren van binnen toch afstand of vervreemding. Dat maakt dit schema vaak ook zo verwarrend. Je kunt namelijk vrienden hebben, een relatie hebben, succesvol lijken…
en je tóch diep van binnen anders voelen.
Hoe ontstaan schema’s eigenlijk?
Binnen de schematherapie wordt ervan uitgegaan dat schema’s vaak ontstaan wanneer belangrijke emotionele basisbehoeften langdurig onvoldoende vervuld worden. Denk bijvoorbeeld aan behoeften zoals: – veiligheid, – verbinding, – autonomie, – emotionele bevestiging, – spontaniteit, – of geaccepteerd worden zoals je bent.
Wanneer kinderen zich langdurig afgewezen, onbegrepen, overvraagd, gecorrigeerd, buitengesloten of “te veel” voelen, kunnen negatieve overtuigingen over zichzelf ontstaan. ADHD veroorzaakt niet automatisch schema’s. Maar langdurige ervaringen van corrigeren, sociaal vastlopen, overprikkeling, impulsieve reacties, of steeds moeten compenseren, kunnen wél bijdragen aan het ontwikkelen van patronen zoals sociaal isolement/vervreemding. Zeker in het geval dat er weinig begrip, emotionele veiligheid of ruimte was om jezelf te mogen zijn.
Waarom veel volwassenen met ADHD gaan maskeren
Veel volwassenen met ADHD leren al jong “Als ik mezelf helemaal laat zien, pas ik er misschien niet meer bij.” Dus ontstaat aanpassing. Je gaat observeren hoe anderen zich gedragen. Je leert jezelf corrigeren. Je denkt na voordat je iets zegt. Je houdt emoties binnen. Je probeert “normaal” over te komen.
Steeds meer onderzoek kijkt tegenwoordig naar *maskeren* of *camoufleren* binnen neurodiversiteit:
het langdurig aanpassen of onderdrukken van gedrag om sociale afwijzing te voorkomen of geaccepteerd te worden. Hoewel dit onderwerp vooral bekend is vanuit onderzoek naar autisme, herkennen veel volwassenen met ADHD eveneens dat zij gedrag, emoties of behoeften leren aanpassen om negatieve reacties van de omgeving te voorkomen. Dat kan tijdelijk sociale veiligheid geven. Maar het kost vaak ook enorm veel energie. Daardoor kan je niet alleen uitgeput raken, maar langzaam ook vervreemd van jezelf.
Hoe dit schema zich later kan uiten
Het schema sociaal isolement/vervreemding ziet er niet altijd uit als letterlijk alleen zijn.
Soms kun je sociaal goed functioneren aan de buitenkant.
Maar van binnen kun je misschien sociale situaties overanalyseren, je voortdurend vergelijken, bang zijn om “door de mand te vallen”, je aanpassen aan anderen, stilvallen of WhatsApp-contact uitstellen, Ook zien we soms dat mensen perfectionisme ontwikkelen “Als ik alles goed doe, hoor ik er misschien wel bij.” Anderen ontwikkelen people pleasing gedrag: “Als ik me genoeg aanpas, word ik misschien geaccepteerd.” Of zij raken juist stiller, trekken zich terug of laten zichzelf minder zien. Het pijnlijke is dat dit gedrag vaak tijdelijk veiligheid geeft… maar tegelijkertijd het gevoel van vervreemding juist versterkt.
Want wanneer mensen jou alleen leren kennen via een aangepaste versie van jezelf, ontstaat er van binnen vaak geen echte verbinding.
Waarom dit zoveel energie kost
Jezelf aanpassen vraagt enorm veel mentale energie. Misschien sta je al langdurig “aan” door executieve belasting, overprikkeling, tijdsdruk, of het steeds moeten compenseren. Wanneer daar ook nog sociale zelfcontrole bovenop komt, kan uitputting ontstaan. Sommige volwassenen raken daardoor: chronisch gespannen, uitgeput of het contact met zichzelf kwijt. Maar omdat hun systeem jarenlang geprobeerd heeft veiligheid, acceptatie en verbinding te behouden.
Ben je moe van het constante maskeren en aanpassen?
Jezelf voortdurend corrigeren om ‘normaal’ over te komen put je zenuwstelsel volledig uit. Wil je leren hoe je de regie over je ADHD-brein pakt zónder je eigen identiteit te verliezen? In onze ADHD PROOF® Training werken we aan emotieregulatie, zelfbeeld en rust in je hoofd, zodat je mag stoppen met overleven.
Hoe behandel je dit schema?
Binnen de schematherapie wordt niet alleen gekeken naar gedrag, maar juist naar de diepere emotionele laag daaronder. Bij het schema sociaal isolement/vervreemding wordt vaak gewerkt aan zaken als het herkennen van patronen begrijpen waar deze vandaan komen, emoties leren toelaten, schaamte verminderen, zelfbeeld herstellen en stap voor stap meer authentiek contact durven maken. Dat betekent meestal niet: “Je moet gewoon jezelf zijn.” Want voor veel mensen voelt dat juist spannend of onveilig.
Vaak is het eerst nodig om te begrijpen waarom aanpassen ooit nodig was,
leren herkennen wanneer je automatisch gaat maskeren,
voelen wat jij eigenlijk nodig hebt en leren dat verbinding niet afhankelijk hoeft te zijn van voortdurende zelfcorrectie.
Voor sommige volwassenen helpt therapie zoals schematherapie of EMDR. Voor anderen helpt juist psycho-educatie: begrijpen hoe ADHD invloed heeft op gedrag, emoties en zelfbeeld. Ook contact met andere volwassenen met ADHD kan veel betekenen. Niet omdat iedereen hetzelfde is. Maar omdat herkenning schaamte kan verminderen
Hoe wij hier binnen ADHDVISIE mee werken
Binnen ADHDVISIE besteden wij regelmatig aandacht aan thema’s zoals: – perfectionisme, – afwijzingsgevoeligheid, – aanpassen, – zelfbeeld, – maskeren, – sociale onzekerheid, – en het gevoel anders te zijn dan anderen. Daarbij maken wij gebruik van: psycho-educatie, zelfreflectie, praktische oefeningen en inzichten rondom ADHD, emotieregulatie en stress.
Binnen de ADHD PROOF Training bieden wij géén volledige schematherapeutische behandeling aan. Wanneer intensievere psychotherapeutische behandeling nodig is, denken wij uiteraard graag mee over passende zorg, mogelijk binnen onze BGGZ of verwijzing. Zowel Pim als Janneke hebben scholing gevolgd in schematherapie en ruime werkervaring opgedaan met schematherapeutische behandelprincipes binnen de Basis GGZ en Specialistische GGZ.
meer informatie over ons aanbod, klik hier.
Veel volwassenen met ADHD hebben jarenlang geprobeerd zichzelf te verbeteren. Nog beter plannen. Nog harder werken. Nog meer aanpassen. Maar soms ligt onder die strijd een diepere vraag:
“Mag ik eigenlijk wel bestaan zoals ik ben?” Dat is geen simpele vraag over discipline of functioneren. Dat raakt aan verbinding. Aan veiligheid. Aan jezelf durven laten zien. Misschien herken je daar iets van. 💛
Veelgestelde vragen
Is sociaal isolement officieel onderdeel van ADHD?
Nee. Sociaal isolement/vervreemding is een schema uit de schematherapie en geen officiële ADHD-classificatie. Wel herkennen veel volwassenen met ADHD zich in gevoelens van anders zijn, zich voortdurend aanpassen of het gevoel hebben er niet helemaal bij te horen.
Heeft iedereen met ADHD dit schema?
Nee. ADHD veroorzaakt niet automatisch schema’s. Wel kunnen langdurige ervaringen van afwijzing, corrigeren, maskeren of sociaal vastlopen bijdragen aan bepaalde patronen in zelfbeeld en relaties.
Kan therapie helpen?
Therapieën zoals schematherapie, EMDR of psycho-educatie kunnen helpen om patronen beter te begrijpen, schaamte te verminderen en emotionele lading te verwerken.
Bronnen en Inspiratie
Dit artikel is gebaseerd op wetenschappelijke literatuur, klinische ervaring en praktijkervaring met volwassenen met ADHD.
Belangrijke inspiratiebronnen zijn onder andere:
Barkley, R. A. (2015). Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment.
Brown, T. E. (2021). Smart but Stuck: Emotions in Teens and Adults with ADHD.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide.
Pallini, S. et al. (2019). Attachment and ADHD: A systematic review.
Kissgen, R. et al. (2009). Attachment representations in adults with ADHD.
Literatuur rondom emotieregulatie, sociale afwijzing, zelfbeeld en neurodiversiteit.
Klinische ervaring binnen de Basis GGZ en Specialistische GGZ met volwassenen met ADHD
Disclaimer
Onze artikelen zijn bedoeld als psycho-educatie en vervangen geen persoonlijk medisch advies, diagnostiek of behandeling. De inhoud is geschreven door BIG-geregistreerde GZ-psychologen op basis van wetenschappelijke inzichten, klinische ervaring en praktijkervaring met volwassenen met ADHD en AuDHD. Hoewel veel volwassenen met ADHD zich kunnen herkennen in schema’s zoals sociaal isolement/vervreemding, betekent dit niet automatisch dat iemand een schematherapeutische diagnose of behandelindicatie heeft. De beschreven patronen zijn bedoeld om herkenning en inzicht te bieden, niet om zelfdiagnose te stellen.
Over de Auteur
Dit artikel is geschreven door Janneke Lenders-Goossens, BIG-geregistreerd GZ-psycholoog, mede-oprichter van ADHDVISIE en trainer binnen de ADHD PROOF Training.
Jarenlang zag zij in haar werk hoe veel volwassenen met ADHD niet alleen vastlopen op aandacht, motivatieproblemen of uitstelgedrag, maar ook op de gevolgen van jarenlang leven met ADHD. Thema’s zoals aanpassen, vermoeidheid, perfectionisme, afwijzingsgevoeligheid, maskeren en zelfbeeld komen daarbij regelmatig terug.
Vanuit haar ervaring als psycholoog én als iemand met ADHD helpt zij volwassenen begrijpen hoe ADHD werkt en wat die ervaringen met iemand kunnen doen. Niet om mensen te veranderen, maar om hen te helpen zichzelf beter te begrijpen.