Misschien is één van de meest frustrerende dingen aan ADHD wel dit:
Dat je vaak prima weet wat verstandig is… maar het tóch niet uitgevoerd krijgt.
Je weet heus wel dat je eerder moet beginnen, dat overzicht je helpt, dat je op tijd moet stoppen, dat je rust nodig hebt, of dat die ene taak belangrijk is.
Maar ondertussen, stel je uit, heb je moeite met organiseren, raak je overweldigd, vergeet je dingen, verlies je overzicht of blokkeer je volledig.
Misschien dat jij, net zoals veel volwassenen met ADHD daardoor gaat denken, zie je wel;
- “ik ben lui”
- “ik mis discipline”
- “ik ben chaotisch”
- of “er klopt iets niet met mij.”
Maar steeds meer wetenschappelijke onderzoekers beschrijven ADHD niet alleen als een aandachtstekort.
ADHD heeft namelijk sterk te maken met:
Executieve functies of anders gezegd, uitvoerende functies.
Dat zijn dus hersenfuncties die je helpen bij de uitvoering van bijvoorbeeld taken.
En dat verklaart vaak veel beter waarom dagelijkse dingen soms zoveel energie kosten.
Wat zijn executieve functies (uitvoerende functies) bij ADHD?
Executieve functies (of uitvoerende functies) zijn de regelfuncties van het brein. Ze helpen ons om bijvoorbeeld;
- gedrag aan te sturen,
- aandacht te reguleren,
- doelen vast te houden,
- impulsen te remmen,
- emoties te reguleren,
- overzicht te bewaren,
- prioriteiten te stellen,
- en doelgericht te handelen.
Je kunt executieve functies dus eigenlijk zien als het “managementsysteem” van het brein.
Het gaat daarbij niet om wat je weet, maar hoe je dat in de praktijk georganiseerd en uitgevoerd krijgt.
En daar zie ik dat veel volwassenen met ADHD vastlopen. Niet omdat ze niet intelligent genoeg zijn. Maar omdat het brein moeite heeft met mentale regie onder belasting oftewel grip houden op je aandacht, keuzes en gedrag wanneer het druk of stressvol wordt.
ADHD gaat niet alleen over aandacht.
Vaak denken mensen bij ADHD vooral aan: snel afgeleid zijn, druk gedrag, of concentratieproblemen.
Maar onderzoekers zoals Russell Barkley en Thomas E. Brown beschrijven ADHD steeds meer als een probleem van:
- executieve functies,
- zelfregulatie,
- activatie,
- motivatieprocessen,
- emotieregulatie,
- en gedragssturing.
Dat betekent dat ADHD veel breder invloed heeft op het dagelijks leven dan veel mensen beseffen.
Want zelfs wanneer iemand gemotiveerd en slim is en het goed wil doen kan het ontzettend moeilijk zijn om je gedrag op het juiste moment georganiseerd te krijgen.
En dat verschil tussen weten en uitvoeren is voor veel volwassenen met ADHD harstikke pijnlijk.
Binnen ADHDVISIE zeggen wij hierover:
“Je neemt jezelf iets voor, maar je doet het (vaak) niet of het kost je veel moeite”.
Waarom intelligentie ADHD niet oplost
Dit is misschien één van de meest frustrerende aspecten van ADHD. Want veel volwassenen met ADHD denken snel, zien verbanden, zijn creatief, gevoelig of intellectueel sterk. Maar tegelijkertijd vergeten zij afspraken, raken zij spullen kwijt, verliezen ze overzicht, stellen ze uit of krijgen hun dagelijks leven moeilijk georganiseerd. Dat voelt tegenstrijdig voor henzelf, maar ook voor de omgeving. Zeker wanneer de buitenwereld zegt:
“Maar jij bent toch slim?”
Juist die opmerking kan veel frustratie oproepen (alsof intelligentie automatisch betekent dat je weet waar je autosleutels liggen).
Want intelligentie en executieve functies zijn niet
hetzelfde. Je kunt uitstekend weten hoe iets moet. En toch moeite hebben om het op het juiste moment
georganiseerd te krijgen.
Het ADHD brein: Een verkeersregelaar die overbelast raakt
Om ADHD beter te begrijpen helpt het om executieve functies niet te zien als een spier die te zwak is. Maar als een verkeersregelaar.
De hele dag door komen er gedachten binnen. Taken. Prikkels. Verplichtingen. Herinneringen. Gevoelens. Plannen. Ideeën.
Normaal gesproken helpt het brein om te bepalen:
Wat is nu belangrijk?
Wat kan wachten?
Waar ga ik mijn aandacht op richten?
Maar bij ADHD voelt het soms alsof alle stoplichten tegelijk op groen springen. Alsof die verkeersregelaar zijn werk niet helemaal op orde heeft en dit wisselt ook nog een beetje over de tijd.
Alles vraagt aandacht. Alles voelt urgent. Alles lijkt belangrijk.
En daardoor kost het ontzettend veel energie om overzicht te houden.
Herken je deze overbelaste verkeersregelaar in jouw brein? In onze ADHD PROOF Training leren we je stap voor stap hoe je weer grip krijgt op je executieve functies
Waarom stress ADHD vaak erger maakt en dus ADHD kenmerken versterkt
Veel mensen met ADHD merken dat hun klachten toenemen wanneer ze gestrest zijn en dat is helemaal niet zo gek.
Executieve functies functioneren namelijk minder goed onder spanning.
Wanneer je overprikkeld bent, slecht slaapt of voortdurend onder druk staat, wordt het moeilijker om overzicht te houden, prioriteiten te stellen en jezelf aan te sturen.
Daardoor ontstaat soms een vicieuze cirkel.
Je raakt achter. Dat geeft stress weer meer stress etc.
Vaak hoor ik van volwassenen met ADHD dat ze dit beschrijven alsof hun hoofd vastloopt. Of crasht…
Het systeem raakt simpelweg overbelast.
De vijf executieve functies die veel volwassenen met ADHD herkennen
1. Werkgeheugen "Ik raak het onderweg kwijt."
Je loopt naar boven om iets te pakken. Halverwege weet je niet meer wat. Vervolgens loop je weer naar beneden. En precies op het moment dat je beneden bent, weet je het weer.
Dat heeft vaak te maken met het werkgeheugen.
Het werkgeheugen helpt ons om informatie tijdelijk vast te houden terwijl we ermee werken. Het is als een soort kladblok of werkbank in je hoofd.
Bij ADHD raakt dat kladblok sneller vol, er vallen dingen van je werkbank. Of informatie verdwijnt sneller van het scherm. Daardoor voelen sommige dagen alsof je voortdurend achter je eigen gedachten aanloopt.
2. Taakinitiatie "Ik wil wel, maar ik kom niet in beweging."
Je zit aan tafel.
De taak ligt klaar.
Je weet precies wat je moet doen.
Je wilt het zelfs doen. En toch gebeurt er niets.
Dus scroll je nog even.
Zet je nog een kop koffie.
Ruim je eerst iets op. Of blijf je denken over hoe je moet beginnen. Harstikke frustrerend!
Voor de buitenwereld lijkt dit soms op uitstelgedrag, of erger ongemotiveerdheid.
Maar veel volwassenen met ADHD herkennen iets anders. Je wilt wel, maar komt alleen echt niet op gang.
3. Planning en organisatie "Alles voelt tegelijk belangrijk."
Met ADHD voelt plannen alsof alle taken tegelijkertijd hun hand opsteken.
Dat telefoontje. Die mail. De boodschappen. Dat project op werk. Die afspraak die je nog moet maken.
Alles vraagt aandacht. Alles voelt urgent.
En gek genoeg lijkt juist die ene taak die vandaag echt moet gebeuren vaak het minst enthousiast haar hand op te steken.
En daardoor wordt kiezen moeilijk.
Planning gaat namelijk niet alleen over overzicht.
Planning gaat ook over prioriteren, volgorde aanbrengen, beslissen en structureren.
4. Emotieregulatie "Waarom komt alles zo hard binnen?"
Wanneer we over ADHD praten, gaat het vaak over aandacht. Veel minder vaak over emoties. Toch ervaren veel volwassenen met ADHD emoties intenser dan zij zouden willen.
Frustratie. Schaamte. Boosheid. Teleurstelling. Afwijzing. Overprikkeling.
Sommige emoties lijken harder binnen te komen. En langer te blijven hangen.
Het betekent dat het systeem dat emoties helpt reguleren soms meer moeite heeft om terug te schakelen.
Juist daarom kan een relatief kleine gebeurtenis soms voelen alsof hij veel groter is.
5. Aandacht reguleren "Hyperfocus én afgeleid tegelijk."
Veel volwassenen met ADHD kunnen extreem goed focussen. Maar meestal niet op commando. Wanneer iets interessant, nieuw, uitdagend of urgent voelt, kan aandacht zich volledig vastbijten.
Dat noemen we vaak hyperfocus.
Het probleem ontstaat wanneer aandacht nodig is voor iets dat minder aantrekkelijk voelt dan lijkt het je maar niet te lukken om die focus vast te houden.
Waarom standaard adviezen vaak niet helpen
Veel volwassenen met ADHD hebben jarenlang geprobeerd zichzelf op een neurotypische manier te repareren. Met meer discipline. Meer wilskracht. Meer druk. Meer zelfkritiek. Maar executieve functies verbeteren meestal niet door harder op jezelf in te praten.
Sterker nog.
Voor veel mensen werkt dat averechts.
Hoe meer spanning — > Hoe minder overzicht –> Hoe meer frustratie — > Hoe minder grip
Wat helpt vaak wel?
Veel volwassenen met ADHD functioneren beter wanneer zij minder proberen alles in hun hoofd te houden en meer buiten hun hoofd organiseren.
Hierbij kan je denken aan
- visuele planningen;
- checklists;
- timers;
- body doubling;
- vaste routines;
- taken opdelen in kleine stappen.
Niet om je afhankelijk te maken van hulpmiddelen. Maar omdat die hulpmiddelen executieve functies ondersteunen of zoals wij bij ADHDVISIE zeggen, het brein aan zetten.
Ze nemen als het ware een deel van het denkwerk over.
Waardoor er meer ruimte ontstaat voor wat echt belangrijk is.
Hoe wij hier binnen ADHDVISIE naar kijken
Binnen ADHDVISIE kijken wij niet alleen naar ADHD als een probleem van aandacht maar zien wij moeite met zelfregulatie.
Wij zien vaak dat mensen vastlopen op executieve functies, motivatie en activatie maar ook op de gevolgen van het jarenlang leven met ADHD.
Daarom besteden wij binnen de ADHD PROOF Training aandacht aan onderwerpen zoals:
werkgeheugen, motivatie, uitstelgedrag, tijdsblindheid, planning, emotieregulatie en executieve functies. En linken we dit aan breinnetwerken zoals de default mode, task positive en salience netwerk. Waar later vanzelf een artikel over verschijnt op onze website.
Niet om mensen perfect te laten functioneren.
Maar om beter te begrijpen hoe hun brein en ADHD dynamiek werkt zodat ze dichter bij zichzelf kunnen blijven.
Veelgestelde vragen
Zijn executieve functieproblemen officieel onderdeel van ADHD?
Problemen in executieve functies worden niet letterlijk als apart DSM-criterium genoemd, maar wetenschappelijk onderzoek laat sterke verbanden zien tussen ADHD en executieve functies zoals werkgeheugen, inhibitie, planning en emotieregulatie.
Betekent dit dat volwassenen met ADHD minder intelligent zijn?
Nee. Executieve functies en intelligentie zijn verschillende processen. Veel volwassenen met ADHD functioneren intellectueel sterk, maar lopen vast in dagelijks executief functioneren.
Kunnen stress en overprikkeling executieve functies beïnvloeden?
Ja. Stress, mentale belasting en emotionele spanning kunnen executieve functies verder verstoren, waardoor problemen met overzicht, aandacht en regulatie toenemen.
Bronnen en inspiratie
Dit artikel is gebaseerd op:
- wetenschappelijke literatuur rondom ADHD en executieve functies
- onderzoek naar werkgeheugen, activatie en zelfregulatie bij ADHD
- het werk van Russell Barkley rondom executieve functies en gedragsregulatie
- het werk van Thomas E. Brown rondom aandacht, motivatie en emotieregulatie
- neuropsychologische inzichten rondom cognitieve belasting, dopamine en prefrontale functies
- klinische ervaring binnen de Basis GGZ en Specialistische GGZ met volwassenen met ADHD
- jarenlange praktijkervaring binnen ADHDVISIE
Belangrijke bronnen:
- Barkley, R. A. (2015). Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment
- Barkley, R. A. – Taking Charge of Adult ADHD
- Brown, T. E. – A New Understanding of ADHD in Children and Adults
- Brown, T. E. – Executive Function and ADHD research
- Rapport, M. D. et al. (2008). Attention Deficit/Hyperactivity Disorder and Working Memory Deficits
- Martinussen, R. et al. (2005). A Meta-Analysis of Working Memory Impairments in Children With Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder
- Kasper, L. J. et al. (2012). Working Memory Deficits in ADHD: A Meta-Analytic Review
Disclaimer
Onze artikelen zijn bedoeld als psycho-educatie en vervangen geen persoonlijk medisch advies, diagnostiek of behandeling. De inhoud is geschreven door BIG-geregistreerde GZ-psychologen op basis van wetenschappelijke inzichten, klinische ervaring en praktijkervaring met volwassenen met ADHD.
Over de auteur: Pim Lenders is GZ-psycholoog met ADHD bij ADHDVISIE.
Als GZ-psycholoog én iemand met ADHD blijf ik het bijzonder vinden hoeveel volwassenen jarenlang denken dat ze lui, ongemotiveerd of ongeorganiseerd zijn. Terwijl er vaak iets heel anders speelt. Juist daarom schrijf ik graag over onderwerpen zoals executieve functies. Niet om gedrag goed te praten, maar omdat begrijpen vaak de eerste stap is naar verandering.