ADHD heb je, je hele leven lang. Sommige mensen komen er in de volwassenheid achter dat ze ADHD hebben, anderen jaren eerder. Hoe zit dat eigenlijk?
ADHD ziet er in iedere levensfase anders uit. Waar ADHD bij kinderen vaak zichtbaar is als lichamelijke hyperactiviteit en impulsiviteit, ervaren volwassenen juist vaker innerlijke onrust, concentratieproblemen, uitstelgedrag, overprikkeling of moeite met emotieregulatie. Daardoor wordt ADHD of ADD bij veel volwassenen pas later herkend.
Auteur: Pim Lenders GZ-psycholoog (BIG) en oprichter ADHDVISIE
Altijd goed gefunctioneerd voor je gevoel, ineens niet meer, hoe werkt dat?
Het kan zo zijn dat je (met ADHD of ADD) jarenlang, ogenschijnlijk goed, hebt gefunctioneerd. Alles op alles hebt gezet om je studie, huishouden of leven op orde te krijgen of te houden.
Misschien voel je je inmiddels opgebrand, chronisch moe en overprikkeld. Of onzeker, omdat anderen er opmerkingen of grapjes over maken dat je vaak te laat komt, afspraken of spullen vergeet, 101-to do lijstjes hebt of juist geen agenda kunt bijhouden.
Of mensen roepen gekscherend dat jij “vast ADHD hebt”. Dit kan het moment zijn in je leven dat je jezelf gaat verdiepen in ADHD en je jezelf er misschien opvallend sterk in herkent.
Want veel mensen met ADHD hebben jarenlang gecompenseerd:
met lijstjes, perfectionisme, controle, of door zichzelf voortdurend onder druk te zetten. Dat kan lang redelijk goed gaan. Zeker wanneer iemand intelligent is, veel structuur vanuit de omgeving krijgt of sterk gemotiveerd is.
Maar op een bepaald moment wordt de belasting groter dan wat iemand nog kan blijven compenseren. Bijvoorbeeld: tijdens een studie, wanneer iemand op zichzelf gaat wonen, in een drukke baan, of wanneer er kinderen komen. Dan lopen veel mensen ineens vast op zaken waaronder motivatie, planning, emotieregulatie of overprikkeling.
Hoe ziet ADHD of ADD er eigenlijk uit in verschillende levensfasen?
ADHD ziet er niet in iedere levensfase hetzelfde uit.
Bepaalde kenmerken kunnen op jonge leeftijd al zichtbaar zijn, terwijl andere problemen juist pas later ontstaan wanneer het leven meer vraagt van planning, zelfstandigheid en zelfregulatie.
ADHD op baby,- peuter- en kleuterleeftijd.
Al heel jong kunnen er signalen zijn dat een kind ADHD heeft. Bepaalde gedragingen kunnen dan opvallen. Hierbij kan je denken aan een kind dat veel valt, dingen omstoot vanwege onoplettenheid en impulsiviteit. Zo snel spreekt dat het voor de omgeving onverstaanbaar is of graag achterstevoren, ondersteboven in de buggy zit omdat het alle informatie uit de omgeving op wil nemen.
Een specialist kan bij vermoeden van ADHD op jonge leeftijd meekijken, in veel gevallen wordt de officiële DSM diagnose niet voor het zevende levensjaar vastgesteld omdat een jong kind nog volop in ontwikkeling is.
Hoe ziet ADHD er uit op basisschoolleeftijd?
Ook in deze leeftijd kunnen er zich signalen voordoen dat er mogelijk sprake is van ADHD of ADD. Kinderen kunnen moeite hebben om stil te zitten of op te letten in de klas. Ze kunnen dagdromen, veel naar buiten kijken, slordig werken of de les verstoren.
Ze kunnen moeite hebben met taken die een beroep doen op de planningsvaardigheid, zoals huiswerk maken, of met taken die beroep doen op de aandacht, zoals instructies vergeten of spullen voor school vergeten mee te nemen.
Hyperactiviteit of impulsiviteit kan meer zichtbaar zijn in bijvoorbeeld beweeglijkheid, de neiging anderen te onderbreken, niet kunnen wachten, zichzelf niet te kunnen afremmen, of overal op te willen antwoorden.
ADHD op de basisschoolleeftijd hoeft niet altijd als zodanig te worden herkend, sommige kinderen hebben ouders die veel structuur bieden, zoals de schooltas inpakken of ondersteunen bij het maken van huiswerk. Ook kan het zo zijn dat het kind vanwege zijn of haar intelligentie niet vastloopt op school in de verwachtingen die vanuit school aan het kind worden gesteld.
ADHD en de middelbare school
Voor sommige kinderen met ADHD is de overgang naar de middelbare school erg lastig.
Zeker wanneer iemand ineens zelf moet leren, plannen, huiswerk organiseren, leren voor toetsen, en overzicht houden.
Juist dat doet een groot beroep op executieve functies (ookwel uitvoerende functies genoemd) zoals:
aandacht reguleren, taakinitiatie, planning, impulscontrole en zelfregulatie.
Het organiseren van gedrag richting een doel.
Juist deze functies ontwikkelen bij ADHD vaak anders of trager.
Veel jongeren met ADHD merken daarom dat motivatieproblemen toenemen, uitstelgedrag ontstaat, of school ineens veel meer energie kost.
Een deel van de kinderen met ADHD zal de middelbare school of studie afronden op een lager niveau dan eerder op basis van intelligentie werd verwacht.
Waar loopt iemand met ADHD in vast in de studie?
Omdat een theoretische studie vaak niet goed aansluit bij het ADHD brein, (omdat het een beroep doet op zaken als zelfstandig plannen, studeren, aandacht vasthouden ook bij minder interessante zaken) zien we dat jonge mensen met ADHD kunnen vastlopen in hun studie. Uitstelgedrag, motivatieproblemen, het missen van deadlines, maar ook het uitgekeken op de studie of verveeld raken is een vaak teruggehoorde reden. Zo kan het zijn dat iemand met ADHD zeer veel moeite heeft met het studeren, en is een patroon van verschillende, niet afgemaakte studies, zeker geen uitzondering.
Niet omdat iemand lui of ongemotiveerd is, maar omdat de manier van leren en organiseren niet altijd goed aansluit bij hoe iemand functioneert.
ADHD en op jezelf gaan wonen
Bij het zelfstandig gaan wonen kan iemand met ADHD o.a. vastlopen in het doen van de administratie, tijdig doen van de was, boodschappen doen en bijvoorbeeld het koken, de planning of dagelijkse structuur .
“De spaghettisaus is af, maar de pasta is vergeten op het vuur te zetten”, of “Ik ben de hele dag bezig geweest maar heb alsnog niets afgerond”.
De structuur vanuit de ouders of opvoeders valt weg en iemand moet al deze taken zelfstandig gaan doen. Soms is dit de levensfase waarin ADHD of ADD pas opvalt.
ADHD in de volwassenheid
Mensen met ADHD kunnen snel verveeld raken. Een patroon van veel verschillende banen is daarom geen uitzondering.
Ook zaken zoals:
- administratie,
- huishouden,
- planning,
- emotieregulatie,
- of structuur behouden
kunnen lastig blijven.
Een deel van de volwassenen loopt pas zichtbaar vast wanneer er kinderen geboren worden. Dat vraagt namelijk méér van: planning, flexibiliteit, structuur, je aandacht verdelen, en emotieregulatie.
Daardoor ontdekken veel mensen pas op volwassen leeftijd dat ADHD mogelijk een rol speelt.
Daarnaast ziet ADHD er bij volwassenen vaak anders uit dan het stereotype beeld dat veel mensen kennen.
Niet iedereen is druk of hyperactief.
Sommige volwassenen met ADHD zijn juist: perfectionistisch, chronisch moe, snel overprikkeld, emotioneel gevoelig, of voortdurend aan het compenseren.
Bij vrouwen wordt ADHD daarnaast regelmatig pas op volwassen leeftijd herkend. Bijvoorbeeld tijdens een studie, zwangerschap, na het krijgen van kinderen of rondom hormonale veranderingen zoals de overgang, omdat in deze fase de oestrogeen spiegel daalt (wat als back-up systeem van de dopamine kan worden gezien). ADHD uit zich bij vrouwen vaker in:
perfectionisme, piekeren, overprikkeling, emotionele uitputting, of chronische stress, waardoor het minder snel wordt herkend als ADHD.
ADHD op latere leeftijd / seniorenleeftijd
Ook op latere leeftijd kan ADHD nog invloed hebben op het dagelijks functioneren.
Sommige mensen ontdekken pas rond of na hun pensioen dat ADHD mogelijk een rol speelt. Bijvoorbeeld omdat:
- structuur vanuit werk wegvalt,
- routines veranderen,
- vergeetachtigheid meer opvalt,
- of iemand meer tijd krijgt om stil te staan bij terugkerende patronen in het leven.
Veel volwassenen herkennen achteraf: moeite met planning, chaos, uitstelgedrag, snel overprikkeld raken, of het gevoel altijd harder te hebben moeten werken dan anderen om alles georganiseerd te houden.
Daarnaast kunnen veranderingen in energie, gezondheid of levensfase ervoor zorgen dat compenseren moeilijker wordt dan vroeger.
Sommige mensen ervaren op latere leeftijd daardoor:
- meer onrust,
- sneller overbelasting,
- moeite met structuur behouden,
- of juist verdriet en frustratie wanneer zij terugkijken op jarenlang worstelen zonder verklaring.
Tegelijkertijd ervaren veel volwassenen ook opluchting wanneer zij zichzelf beter leren begrijpen en bepaalde patronen eindelijk op hun plek vallen.
Waarom ADHD soms pas op latere leeftijd wordt ontdekt
Veel volwassenen met ADHD hebben jarenlang geprobeerd zich aan te passen aan wat van hen verwacht werd.
Daardoor blijven problemen soms lange tijd onder de radar.
Pas wanneer de belasting toeneemt, structuur wegvalt, of iemand uitgeput raakt van het voortdurende compenseren, wordt duidelijk hoeveel energie het eigenlijk kostte om alles draaiende te houden.
Voor veel volwassenen geeft een ADHD-diagnose daarom niet alleen antwoorden, maar ook meer begrip voor zichzelf.
Veel volwassenen ervaren daardoor eindelijk meer herkenning en begrijpen beter waarom bepaalde dingen jarenlang zoveel energie kostten.
Meer inzicht krijgen in ADHD
Binnen onze ADHD PROOF Training, ontwikkeld door BIG-geregistreerde GZ-psychologen met ADHD. besteden wij aandacht aan hoe ADHD invloed heeft op:
- motivatie,
- uitstelgedrag,
- emotieregulatie,
- overprikkeling,
- zelfbeeld,
- planning,
- energie,
- en dagelijks functioneren.
Niet alleen vanuit theorie, maar vooral vanuit herkenning, praktische strategieën en beter begrijpen hoe ADHD van moment tot moment invloed heeft op gedrag en functioneren.
Veel volwassenen ervaren daardoor niet alleen meer inzicht, maar ook meer rust, zelfbegrip en grip op hun dagelijks leven.
Onze artikelen zijn bedoeld als psycho-educatie en vervanging geen persoonlijk medisch advies of diagnostiek. De inhoud is geschreven door BIG-geregistreerde GZ-psychologen op basis van wetenschappelijke inzichten, klinische ervaring en praktijkervaring met ADHD bij volwassenen.
Bronnen en inspiratie
Dit artikel is gebaseerd op:
- wetenschappelijke inzichten rondom ADHD in verschillende levensfasen
- de DSM-5 classificatie ADHD
- onderzoek naar executieve functies, motivatie en zelfregulatie bij ADHD
- het werk van onder andere Russell Barkley en Thomas E. Brown
- inzichten rondom ADHD bij vrouwen, hormonen en emotieregulatie
- klinische ervaring binnen de GGZ met volwassenen met ADHD
- jarenlange begeleiding van volwassenen met ADHD binnen ADHDVISIE
Over de auteur
Dit artikel is geschreven door Pim Lenders, GZ-psycholoog en oprichter van ADHDVISIE. Vanuit jarenlange ervaring binnen de GGZ begeleidt hij volwassenen met ADHD, motivatieproblemen, executieve functieproblemen en emotieregulatie