Auteur: Janneke Lenders-Goossens, GZ-psycholoog mét ADHD.
Veel volwassenen met ADHD kennen dit gevoel. Je komt thuis na een gewone dag. Er is niets bijzonders gebeurd en toch ben je op.
Je hoofd voelt vol. Geluiden komen harder binnen. Licht is te fel. Iemand stelt een simpele vraag en je merkt dat je geïrriteerd reageert, terwijl je dat helemaal niet wilt.
Voor anderen lijkt het misschien overdreven. Maar van binnen voelt het alsof je systeem geen ruimte meer heeft. Veel mensen noemen dit overprikkeling. Bij ADHD heeft overprikkeling vaak te maken met hoe je brein prikkels selecteert, verwerkt en weer tot rust komt. Het gaat dus niet alleen over “gevoelig zijn voor geluid of drukte”.
Wat is overprikkeling bij ADHD?
Overprikkeling ontstaat wanneer er meer prikkels binnenkomen dan je brein en zenuwstelsel op dat moment goed kunnen verwerken. Dat kunnen externe prikkels zijn, zoals: geluid, licht, drukte, sociale interactie, gesprekken door elkaar.
Maar ook interne prikkels, zoals gedachten, emoties, spanning, herinneringen, lichamelijke signalen of alles wat je nog moet doen.
Bij ADHD staat het filter vaak anders afgesteld. Daardoor kan je brein meer moeite hebben om te bepalen wat belangrijk is en wat naar de achtergrond mag.
Je hoort niet alleen het gesprek.
Je hoort ook de koelkast, de stoel die schuift, je eigen gedachten de spanning in je lijf en het feit dat je straks nog moet koken. En ergens moet jij daar dan ook nog rustig, sociaal en georganiseerd doorheen bewegen.
Waarom overprikkeling bij ADHD zo uitputtend is
Overprikkeling kost zoveel energie omdat je brein steeds moet schakelen tussen;
Wat moet aandacht krijgen?
Wat kan wachten?
Wat moet ik negeren?
Wat voel ik eigenlijk?
Wat verwacht de ander van mij?
En wanneer je ADHD hebt vraagt dat schakelen vaak meer inspanning. Dit omdat aandacht, emotieregulatie en zelfregulatie nauwer met elkaar verbonden zijn dan vaak wordt gedacht.
Onderzoek laat dan ook zien dat mensen met ADHD vaker verschillen laten zien in sensorische verwerking. Dat betekent dat prikkels sterker kunnen binnenkomen, moeilijker gefilterd worden of actief opgezocht worden om voldoende activatie te voelen.
En dat maakt overprikkeling soms ook wel verwarrend. Want je kunt aan de ene kant snel overprikkeld raken en aan de andere kant prikkels zoeken.
Nog even scrollen, een podcast aan of nog even met iets nieuws beginnen. Je doet dit omdat je brein soms prikkels nodig heeft om “aan” te blijven. Tot het te veel is, vaak ineens.
Veel volwassenen met ADHD herkennen dat ze zowel over- als onderprikkeld kunnen raken.
Wanneer er te weinig activatie is ontstaat onrust, verveling of het zoeken naar dopamine.
Wanneer er te veel binnenkomt ontstaat juist overprikkeling.
Is overprikkeling hetzelfde als een burn-out?
Overprikkeling en burn-out zijn niet hetzelfde.
Overprikkeling kan binnen uren of dagen ontstaan en vaak ook weer herstellen. Bij een burn-out is er meestal sprake van langdurige uitputting. Wel kan langdurige overprikkeling bijdragen aan overspanning of burn-out.
Hoe herken je overprikkeling?
Overprikkeling ziet er bij verschillende mensen verschillend uit. De een wordt drukker, anderen trekken zich terug.
Sommigen worden boos, huilerig of kortaf.
Weer anderen voelen vooral een soort leegte of totale vermoeidheid.
Je kunt overprikkeling herkennen aan verschillende signalen. Hierbij kan je denken aan sneller geïrriteerd raken, meer moeite met luisteren of reageren, geluiden of licht niet meer verdragen, toegenomen chaos in je hoofd of lichamelijke spanning. Ook rapporteren anderen lichamelijke spanning, plotselinge vermoeidheid, niet meer kunnen kiezen, willen ontsnappen of alleen zijn, huilen, boos worden of blokkeren of het gevoel te hebben dat ze even niets meer kunnen hebben. Dit kunnen allemaal signalen zijn van overprikkeling.
Veel mensen met ADHD herkennen ze pas achteraf.
Dan denk je:
“O ja, ik was eigenlijk al veel eerder over mijn grens.”
Hoe overprikkeling zich uit op werk en in sociale situaties
Veel volwassenen met ADHD merken dat overprikkeling vooral zichtbaar wordt op werk of in sociale situaties. it omdat deze situaties vaak veel verschillende prikkels tegelijk vragen.
Hierbij kan je denken aan vergaderingen waarin je lange tijd moet opletten en luisteren, open kantoortuinen waar geluiden en bewegingen zijn, of werkdagen waarin je steeds moet schakelen tussen verschillende taken. Ook het gevoel altijd bereikbaar te moeten zijn via mail, Teams of WhatsApp kan extra belasting geven.
Daarnaast kost sociaal contact soms meer energie dan anderen aan de buitenkant zien. Zeker wanneer je onbewust veel bezig bent met aanpassen, opletten of proberen te voldoen aan verwachtingen van anderen. Dit wordt ook wel maskeren genoemd.
Daardoor komt overprikkeling vaak pas aan het einde van de dag aan de oppervlakte.
Je functioneert nog op je werk, in die vergadering of bent aanwezig op die verjaardag. Maar zodra je thuiskomt, merk je hoe moe je eigenlijk bent.
Waarom je het vaak te laat merkt
Een belangrijk probleem bij ADHD is dat veel mensen hun signalen pas opmerken als ze al ver over hun grens zijn.
Dat heeft verschillende redenen.
Soms kan je wanneer je ADHD hebt zo gericht zijn op wat er buiten je gebeurt, dat je niet voelt wat er binnenin gebeurt. Soms ben je gewend om door te gaan, vanuit een patroon omdat stoppen vroeger niet kon of niet werd begrepen. En soms heb je jarenlang geleerd om je aan te passen:
niet zeuren,
niet moeilijk doen,
gewoon doorgaan,
even doorbijten.
En dan kan overprikkeling zich langzaam opstapelen. In kleine laagjes.
Een drukke ochtend, te weinig pauze, te weinig hersteltijd. En dan die ene kleine opmerking waardoor alles ineens te veel wordt.
Die opmerking kan dan de oorzaak lijken. Maar vaak was je systeem al veel langer overbelast.
Overprikkeling is niet alleen sensorisch
Bij ADHD gaat overprikkeling vaak over geluid, licht of drukte naast emotionele en cognitieve belasting.
Je kunt overprikkeld raken door sociale spanning, te veel keuzes, kritiek of afwijzing, onduidelijkheid, tijdsdruk, taken die niet zijn afgemaakt, steeds moeten schakelen of door jezelf te moeten aanpassen aan wat “normaal” lijkt.
Vaak helpt het niet genoeg om alleen prikkels te verminderen.
Natuurlijk kan rust helpen.
Een stille ruimte. Minder schermen. Noise cancelling. Even wandelen. Maar als je daarna teruggaat naar hetzelfde patroon van jezelf blijven overvragen, aanpassen en compenseren, bouwt de spanning vaak opnieuw op.
Overprikkeling bij ADHD, autisme en AuDHD
Zowel mensen met ADHD als mensen met autisme kunnen overprikkeling ervaren. Toch zijn de onderliggende processen niet altijd hetzelfde.
Bij ADHD speelt vaak een combinatie van je aandachtsregulatie, emotieregulatie en moeite met het filteren van prikkels een rol. Het brein moet dan steeds opnieuw bepalen waar de aandacht naartoe gaat, terwijl veel informatie tegelijkertijd binnenkomt.
Bij autisme wordt vaker gesproken over sensorische gevoeligheid, moeite met onverwachte veranderingen of de extra belasting die sociale situaties kunnen geven.
Wanneer ADHD en autisme samen voorkomen (AuDHD geen officiële classificatie), kunnen deze processen elkaar versterken. Sommige mensen merken dat zij hierdoor sneller overprikkeld raken, meer tijd nodig hebben om te herstellen of sterker reageren op veranderingen in hun omgeving.
Tegelijkertijd blijft overprikkeling iets persoonlijks. Niet iedereen met ADHD of autisme ervaart dezelfde prikkels als belastend. En daarom vinden wij het ook belangrijk om te onderzoeken hoe jouw eigen systeem werkt.
De link met emotieregulatie
Overprikkeling en emoties lopen bij ADHD vaak door elkaar. Als je systeem vol zit, wordt het moeilijker om rustig te reageren. Je lontje wordt korter en misschien kun je minder goed relativeren. Kleine dingen komen dan harder binnen. Hierdoor kan het voelen dat je “te emotioneel” bent. Maar eigenlijk betekent het vaak dat je brein en zenuwstelsel op dat moment te weinig ruimte hebben om prikkels, emoties en gedrag goed te reguleren.
In de literatuur wordt steeds vaker gekeken naar de combinatie van sensorische en emotionele ontregeling bij ADHD. Die twee lijken elkaar in het dagelijks leven vaak te versterken.
Dat zie je ook in de praktijk.
Als je overprikkeld bent, kun je minder goed voelen wat je nodig hebt.
Als je niet voelt wat je nodig hebt, ga je sneller over je grenzen.
En als je vaak over je grenzen gaat, raakt je systeem sneller overprikkeld.
Zo ontstaat een cirkel.
Ook kan overprikkeling leiden tot sociale uitdagingen, je kunt hierdoor anders reageren in contact of andere behoeften hebben waardoor je je anders kunt voelen dan anderen, ook kan het bijdragen aan ervaren gevoelens van RSD.
Overprikkeling en blokkeren
Bij sommige volwassenen blijft overprikkeling niet beperkt tot vermoeidheid, uitstelgedrag of irritatie. Sommige mensen merken dat de helemaal vastlopen door de overprikkeling. Ze weten wat ze moeten doen.
Ze willen het zelfs graag doen.
Maar het lukt niet meer om in beweging te komen.
Alsof het systeem tijdelijk vastloopt.
Online wordt dit soms ADHD paralysis of ADHD-verlamming genoemd. Waarschijnlijk spelen hierbij meerdere processen tegelijk een rol, zoals stress, overbelasting, emotieregulatie, executieve functies en moeite met schakelen tussen taken.
Overprikkeling hoeft dus niet alleen te leiden tot vermoeidheid. Het kan er ook voor zorgen dat het steeds moeilijker wordt om keuzes te maken, overzicht te houden of überhaupt nog ergens aan te beginnen.
Hierdoor kan een soort van mentale kortsluiting ontstaan waarin je kan blijven nadenken of helemaal stilvallen. Voor anderen kan dit overkomen als passiviteit, maar voor degene met ADHD voelt het vaak als complete paniek of overweldiging.
Ook kan overprikkeling sneller voorkomen in perioden dat je minder belasting aankan, bijvoorbeeld wanneer volwassenen met ADHD last hebben van winterdepressie.
Hoe lang duurt herstel van overprikkeling?
Sommige mensen vragen ons hoe lang het duurt voordat overprikkeling weer afneemt. Daar is geen eenduidig antwoord op. Voor sommigen kan een wandeling, een rustige avond of een goede nachtrust voldoende is om weer op te laden.
Anderen hebben veel meer tijd nodig vom te ontprikkelen. En al helemaal wanneer spanning, stress of overprikkeling zich gedurende langere tijd hebben opgebouwd.
Hoe langer je systeem onder druk heeft gestaan, hoe langer het herstel soms kan duren. Je brein en lichaam hebben dan tijd nodig om weer terug te schakelen naar een staat van rust en herstel.
Wat helpt bij overprikkeling?
Overprikkeling vraagt meestal niet om één trucje maar om leren herkennen hoe je systeem werkt.
Het is belangrijk om je bewust te worden van de opbouw van de overprikkeling. Je kan jezelf bijvoorbeeld de volgende vragen stellen.
Wat zijn jouw vroege signalen?
Welke prikkels kosten jou veel energie?
Welke prikkels helpen je juist reguleren?
Wanneer ga je overcompenseren?
Wanneer heb je rust nodig, en wanneer juist beweging of structuur?
Wat vaak helpt:
- eerder leren herkennen dat je systeem volloopt
- pauzes nemen vóórdat je instort
- prikkels doseren in plaats van alles vermijden
- herstellen zonder schuldgevoel
- je dag indelen op basis van energie
- mildheid ontwikkelen voor je grenzen
- beter leren voelen wat je lichaam aangeeft
- realistische verwachtingen stellen aan jezelf
Dit klinkt vaak makkelijker dan het is.
Voor sommige mensen helpt stilte.
Voor anderen juist ritme, beweging of voorspelbaarheid.
Daarom is het belangrijk om niet alleen te vragen: “Hoe krijg ik minder prikkels?” en “Wat helpt mijn brein om beter te schakelen en weer tot rust te komen?”
ADHD, overprikkeling en het zenuwstelsel
Sommige onderzoekers en behandelaren kijken daarnaast naar de rol van het autonome zenuwstelsel bij overprikkeling.
Want als iemand langdurig onder spanning staat, kan het moeilijker worden om flexibel te schakelen tussen inspanning en herstel. Het systeem blijft dan als het ware langer “aan” staan.
Hoewel hier nog veel onderzoek naar loopt, en we dit bij ADHDVISIE vaak ook meenemen in onze trajecten, herkennen veel volwassenen met ADHD deze wisselwerking tussen stress, spanning, herstel en overprikkeling.
Dat betekent niet dat overprikkeling uitsluitend een probleem van het zenuwstelsel is. Waarschijnlijk spelen meerdere processen tegelijk een rol, waaronder aandacht, emotieregulatie, executieve functies en lichamelijke stressreacties.
Leren samenwerken met je systeem
Binnen ADHDVISIE kijken we naar overprikkeling als onderdeel van een bredere ADHD-dynamiek.
Niet los van motivatie.
Niet los van uitstelgedrag.
Niet los van zelfbeeld.
Niet los van emotieregulatie.
Want vaak hangt het allemaal samen.
Als je jezelf jarenlang hebt overvraagd, raakt je systeem sneller vol.
Als je veel moet compenseren, blijft er minder energie over.
Als je streng bent voor jezelf, herstel je minder makkelijk.
En als je niet goed voelt wat je nodig hebt, ga je sneller over je grenzen heen.
Daarom begint verandering vaak niet met nóg beter plannen of nóg harder je best doen.
Maar met begrijpen wat er gebeurt.
Hoe werkt jouw ADHD-brein?
Wanneer raakt jouw systeem overbelast?
Wat zijn jouw eerste signalen?
En wat helpt jou om eerder bij te sturen?
Kun je minder overprikkeld raken?
Voor veel mensen geldt: ja, maar meestal niet door alle prikkels uit het leven te halen.
Het gaat eerder om bewustwording, beter doseren, eerder herkennen, minder compenseren, realitischer leven en sneller leren herstellen.
Overprikkeling verdwijnt misschien niet volledig.
Maar je kunt er wel veel meer grip op krijgen.
Door je systeem beter te leren begrijpen in plaats van door jezelf te forceren..
Tot slot
Wanneer overprikkeling jarenlang niet wordt herkend, gaan sommige mensen geloven dat zij zwak, lui of overgevoelig zijn. Terwijl zij vaak jarenlang geprobeerd hebben te functioneren met een systeem dat structureel overbelast raakt.
Misschien is de vraag dus niet: “Waarom kan ik niet gewoon meer hebben?”
Maar: “Wat probeert mijn systeem mij eigenlijk te vertellen?”
Veelgestelde vragen over overprikkeling bij ADHD.
Kan ADHD overprikkeling lichamelijke klachten geven?
Hoe lang duurt herstel van overprikkeling?
Kan medicatie helpen tegen overprikkeling?
Wat is het verschil tussen overprikkeling en ADHD-verlamming?
Kun je overprikkeld raken zonder autisme?
Meer grip op overprikkeling bij ADHD
Binnen de ADHD PROOF Training (voor mensen met ADHD en AuDHD) besteden wij onder andere aandacht aan overprikkeling, emotieregulatie, energieverdeling, zelfbeeld en het leren herkennen van wat jij nodig hebt om beter te functioneren.
Niet vanuit snelle tips of jezelf forceren, maar vanuit inzicht, praktische strategieën en beter leren samenwerken met hoe jouw ADHD-brein en zenuwstelsel functioneren.
Bronnen en inspiratie.
- Barkley, R. A. (2015). Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment (4th ed.). Guilford Press.
- Barkley, R. A., & Fischer, M. (2010). The unique contribution of emotional impulsiveness to impairment in major life activities in hyperactive children as adults. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 49(5), 503–513.
- Bijlenga, D., Tjon-Ka-Jie, J., Schuijers, F., & Kooij, J. J. S. (2017). Atypical sensory profiles as core features of adult ADHD, irrespective of autistic symptoms. European Psychiatry, 43, 51–57.
- Castellanos, F. X., & Proal, E. (2012). Large-scale brain systems in ADHD: Beyond the prefrontal-striatal model. Trends in Cognitive Sciences, 16(1), 17–26.
- Sonuga-Barke, E. J. S., & Castellanos, F. X. (2007). Spontaneous attentional fluctuations in impaired states and pathological conditions: A neurobiological hypothesis. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 31(7), 977–986.
Over de auteur:
Janneke Lenders-Goossens is GZ-psycholoog, trainer en medeoprichter van ADHDVISIE. Vanuit haar eigen ervaring met ADHD, PMDD en overprikkeling schrijft zij over de invloed van ADHD op energie, zelfbeeld, hormonen en dagelijks functioneren.